Skip to content

Chapter 8 · Treatment of vata diseases

PDF page 194 (book page 122)

वातरोगाधिकार:

193
195
Open chapter 8 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / वातरोगाधिकार: 122 अर्थ : पुन: तीसरे दिन में रोगी के शरीर बल, दोष प्रकोप वेदना की उप शांति आदि पर ध्यान देते हुई उसे तीन, चार, छह, आठ तक अनुवासन बस्ति देनी चाहिए। उस अनुवासन बस्ति के बीच में आवश्यकता हुई तो निरूहबस्तिका प्रयोग भी करना चाहिए। बस्तिकर्म के लिए अपात्र अजीर्णभयशोकपाणडुमदमूच्र्छनारोचक-भ्रमश्वसनकासकुष्ठजठरार्तितृष्णान्वितान्॥ गुदांकुरनिपीडितांस्तरुणगर्भिणीशोषिण:। प्रमेहकृशदुर्बलाग्निपरिबाधितोन्मादिन:॥ 62॥ उर:क्षतयुतान्नरानधिकवातरोगादृते। बलक्षयविशोषितान्प्रतिदिनं प्रलापान्वितान्॥ अतिस्तिमितगात्रागाढतरनिद्रया व्याकुलान्। सदैव परिवर्जयेदुदितबस्तिसत्कर्मणा॥ 63॥ भावार्थ : अजीर्ण, भय, शोक, पाणडुरोग, मद, मूर्छा, अरुचि, भ्रम, श्वास, कास, कुष्ठ, उदररोग, तृषा बवासीर, अल्पवयस्क, गर्भिणी, क्षय, प्रमेह, कृश, दुर्बलाग्नि, उन्माद इत्यादि से पीडित एवं प्रबल वातरोग से रहित उरक्षात, शक्ति का हास, शोष, प्रलाप, गात्रस्तब्ध व गाढ निद्रा से व्याकुलित व्यक्तियों को, बस्ति कभी नहीं देनी चाहिए। बस्तिकर्म का फल न चास्ति पवनामयप्रशमनक्रियान्या तथा। यथा निपुणबस्तिकर्म विदधाति सैख्यं नृणां। शरीरपरिवृद्धिमायुरनलं बलं वृष्यतां। वयस्थितिमरोगताममलवर्णमप्यावहेत्॥ 64॥ भावार्थ : वात रोगों के उपशमन के लिए (अच्छी तरह से प्रयुक्त) बस्तिकर्म से अधिक उपयेागी अन्य कोई क्रिया नहीं है। उचित रूप से बस्तिकर्म किया जाये, तो वात का शमन होकर रोगी को सुख होता है, शरीर में शक्ति बढती है, आयुष्य भी बढता है, अग्नि तेज हो जाती है। बाजीकरण होता है। वयस्थापन (काफी आयु होने पर भी, शरीर यैवनवस्था सदृश सुदृढ रहना) होता है, निरोगता प्राप्त हो जाती है। शरीर की कांति भी बढती है। बस्तिकर्म का फल बलेन गजमश्वमाशुगमनेन बुध्या गुरुं । दिवाकरनिशाकरावपिच तेजसा कांतित:॥ सुवर्णमिह सू़मदृष्टिगुणतोंःगजं रूपतो। जयेदमलिनानुवासनशतोपयोगान्नर:॥ 65॥ भावार्थ : ठीक-ठीक अनुवासन बस्ति यदि सै संख्या में ले ली जाये तो वह मनुष्य बल से हाथी को, शीघ्र गमन से घोडे को, बुद्धि से बृहस्पति को, तेज से सूर्य व चंद्र को, कांति से सुवर्ण को सू़म दृष्टि गुण से हाथी को, रूप से कामदेव को जीतेगा इतनी शक्ति उस अनुवासन बस्ति में है। शिरोगत वायु की चिकित्सा शिरोगतमिहानिलं शिरसि तैलसंतर्पणै। र्विपक्कवरतैलनस्यविधिना जयेत्संततम्॥ महैषधिशिरीषशिग्रुसुरदारुदार्वीयुत:। करंजखरमंजरीरुचकहिंगुकांजीरैक:॥ 66॥