Skip to content

Chapter 5 · Rules of food and drink

PDF page 139 (book page 67)

अन्नपानविधि:

138
140
Open chapter 5 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / अन्नपानविधि: 67 के द्वारा दग्ध हो, अतिसार रोग से पीडित हो एवं जो थक गए हों ऐसे मनुष्य मुeयूष सेवन करने योग्य है, अर्थात् ऐसे मनुष्य यदि मुeयूष सेवन करें तो हित हो सकता है। दुग्धवर्ग अष्टविधदुग्ध करभमहिषगोःविच्छागमृग्यश्वनारी-पय इति बहुनाम्ना क्षीरमष्टप्रभेदम्॥ विविधतरुतृणाख्यातैषधोत्पन्नवीर्यै-र्हितकरमिह सर्वप्राणिनां सर्वमेव॥ 21॥ भावार्थ : ऊँटनी, भैंस, गाय, मेंढी, बकरी, हरिणी, घोडी और मनुष्य स्त्री, इनसे उत्पन्न लोकप्रसिद्ध दूध आठ प्रकार का है। वह नाना प्रकार के वृक्ष, तृण, प्रसिद्ध औषधियों द्वारा उत्पन्न है विशिष्ट वीर्य जिसका अर्थात् उपरोक्त दूध देने वाली प्राणियाँ नाना प्रकार के वनस्पतियों को खाती है। जिसमें प्रसिद्ध औषधि भी होती है, उनके परिपाक होने पर, उन औषधियों के वीर्य दूध में आ जाते हैं। इसलिए, सर्व प्राणियों को सभी दूध हितकर होते हैं। दुग्धगुण तदपि मधुरशीतं स्निग्धमत्यंतवृष्यं। रुधिरपवनतृष्णा - पित्तमूच्र्छातिसारं॥ श्वसनकसन - शोषोन्मादजीर्णजवरार्ति। भ्रममदविषमोदावर्तनिर्नाशनं च॥ 22॥ हितकर - मतिबल्यं योनिरोगप्रशस्तं। श्रमह रमतिगर्भस्रावसंस्थापनं च॥ निखिलहृदयरोगप्रोक्र बस्त्यामयानां। प्रशमनमिह गुल्मग्रंथिनिर्लोठनं च॥ 23॥ धारोष्णदुग्ध गुण। श्रृतोष्णदुग्धगुण। अमृतमिव मनोरां यच्चा धारोष्णमेतत्। कफपवननिहंतृप्रोक्रमेतच्छ्टितोष्णमा्॥ शमयति बहुपित्तं पक्वशीतं ततोन्य-द्विविधविषमदोषोद्धूतरोगैकहेतु:॥ 24॥ क्षीरं हितं श्रोष्ठ रसायनं च। क्षीरं वपुर्वर्णबलावहं च॥ क्षीरं हि चक्षुष्यमिदं नराणाम्। क्षीरं वयस्थापनमुत्तमं च ॥ 25॥ श्रृतशीतदुग्धगुण क्षीरं हि संदीपनमद्वितीयं। क्षीरं हि जन्मप्रभृति प्रधानं। सोष्णं हि संशोधनमादरेण। संधानकृत्तच्छ्टितशीतलं स्यात्॥ 26॥ भावार्थ : ऊपर कहे गए आठ प्रकार के दूधों का सामान्य रूप से गुण-दोष बतलाते हैं। वह मधुर है, शीत है चिकना है, कामवद्र्दक है अत्यन्त रक्तदोष, वातविकार, तृष्णारोग, पित्त, मूच्र्छा, अतिसार, श्वास खांस दोष, उन्माद, जीर्णजवर भ्रम, मद, विषम उदावर्त रोग को नाश करता है। दूध शरीर को हित करने वाला है, अत्यन्त बल देने वाला है, योनि रोगों के लिए उपयुक्त है। थकावट को दूर करने वाला एवं गर्भस्राव को रोकने वाला है, सम्पूर्ण हृदय के रोगों को शमन करने वाला है। बस्ति