Skip to content

Chapter 4 · Grains and other foods, their merits and faults

PDF page 129 (book page 57)

धान्यादिगुणागुणविचार

128
130
Open chapter 4 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / धान्यादिगुणागुणविचार 57 भावार्थ : दुपहरिया का वृक्ष, भृगु वृक्ष, वनहलदी, रीठा, दलिता, पीत देवदाली1, मूंसाकर्णी, अरहर कचूर, कुसुम के वृक्ष, तरलीवृक्ष (एक प्रकार का कांटेदार वृक्ष) वंशिनी, मछीचना, इत्यादि के पत्तों में इन शाकों में उक्र गुण मैजूद है एवं पित्त को नाश करने वाले हैं, कफ को बढाने वाले हैं,बल देने वाले हैं एवं रक्तज व्याधि पीडितों के लिए हितकर है। शिग्रुआदि पुष्प शाकों के गुण शिग्व्रारग्वधशोलुशाल्मलिशमीशालूकसत्ततिं्रिणी। कन्यागस्त्यसणप्रतीतवरणारिष्टादिपुष्पाणयपि॥ वातश्लेष्मकराणि पित्तरुधिरे शांतिप्रदान्यादरात। कुक्षै ये क्रिमयो भवंति नितरां तान् पातयंति स्फुटं॥35॥ भावार्थ : सैजन अमलतास, लिसोडा, सेमल, छौंकरा कमलकंदादि, तिंतिडीक बडी इलायची अथवा बाराही कंद, अगस्त्य वृक्ष, सन, वरना, नीम, इत्यादि के पुष्प वात कफ को उत्पन्न करने वाले है। पित्त, रक्त को शांतिदायक है अर्थात् शमन करने वाले हैं एवं पेट में जो कृमि उत्पन्न होते हैं, उनको गिरा देते हैं। पंचलवण गण का गुण कुक्कुटच्या समसूरपत्रलवणी युग्मर्मणी राष्ट्रिका। पंचैते लवणीगणा जलनिधेस्तीरं सदा संश्रिता:। वातघना:कफपित्तरक्तजननाशशोषावहा दुर्जरा। अशमर्यादिविभेदना: पटुतरा मूत्राभिषंगे हिता:॥36॥ भावार्थ : शाल्मलीवृक्ष, मसूर, कचनार का पेड, दाडिम का वृक्ष और कटाई का पेड ये पाँच लवणीवृक्ष कहलाते हैं। ये वृक्ष समुद्र के किनारे रहते हैं। ये वात को दूर करने वाले होते हैं कफ, पित्त और रक्त को उत्पन्न करते हैं। शरीर में शोषोत्पादक हैं व कठिनता से पचने योग्य हैं। पथरी रोग (मूत्रगतरोग) आदि को दूर करने वाले हैं। मूत्रगत दोषों को दमन करने के लिए विशोषत: हितकर है। पंचबृहती गण का गुण व्याघ्री चित्रलता बृहत्यमलिनादर्कोप्यधोमानिनी-। त्येता: पंचबृहत्य इत्यनुमता: श्लेष्मामयेमयो हिता:॥ कुष्ठघना: क्रिमिनाशना विषहरा: पथ्या जवरे सर्वदा। वार्ताक: क्रिमिसंमाव: कफकरो मृष्टोतिवृष्यस्तथा॥37॥ 1. मेप्यां च।