Skip to content

Chapter 4 · Grains and other foods, their merits and faults

PDF page 127 (book page 55)

धान्यादिगुणागुणविचार

126
128
Open chapter 4 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / धान्यादिगुणागुणविचार 55 अरणयालु आदि कंदशाक गुण आरणयालुवराटिकामुरटिका भूशर्करामाणकी। बिंदुव्याप्तसुकुणडलीनमलिकाप्यार्शाेःनिलघन्यम्लिका॥ श्वेताम्ली मुश्ली वराहकणिकाभूहस्तिकणर्यादयो। मृष्टा: पुष्टिकरा विषप्रशमना वातामयेमयो हिता:॥29॥ भावार्थ : जंगली आलू, कमलकंद (कमोदनी) मुरटिका (कंद विशोष) भूशर्करा (सकर कंद तत्सदृश अन्य कंद) मानकंद, कुणडली1, नमलिका, जमीकंद (सूरण) लहसन, अम्लिका2 शवेताम्ली3 मूसलीकंद, वाराहीकंद (गेंठी) कणिक4, भूकर्णी हस्तिकर्णी आदि कंद स्वादिष्ट पुष्टिकर व विषको शमन करने वाले होते है। एवं वातज रोगों के लिए हितकर है। वंशाग्र आदि अंकुरशाकगुण। वंशाग्राणि शतावरीशशशिरावेत्राग्रवज्रीलता। शोवालीवरकाकनाससहिता: माद्यँकुरा: सर्वदा॥ शीता: श्लेष्मकरातिवृष्यगुरुका: पित्तप्रशांतिप्रदा:। रक्तोष्मापहरा बहिर्गतमला: किंचिन्मरुत्कोपना:॥ 30॥ भावार्थ : वांस, शतावर, गुर्च, बेंत, हडजुडी, सू़म जटामांसी, काननासा (कडुआटोंटी) मारिषशाक (मरसा) आदि के कोंपल शीत है कफोत्पादक है। कामोद्रीपक है। पचन में भारी है पित्त के शमन करने वाले हैं। रक्त की गर्मी को दूर करने वाले हैं, मल को साफ करने वाले हैं। साथ में जरा वात को कोपन करने वाले हैं। जीवंती आदि शाकुगुण जीवंती तरुणी बृहच्छगलिका वृक्षदनी पंजिका। चुंचु: कुन्डलता च बबिंसहिता: सांग्राहिका वातला:। बाष्पोत्पादकपालकद्वयवहा जीवंतिकाश्लेष्मला। चिल्लीवास्तुकतणडुलीयकयुता: पित्ो हिता निर्मला:॥ 31॥ 1. गुडूच्या, सर्पिणी वृक्षे, कांचनारवृक्षे, कपिकच्छै, कुमार्या। 2. अम्लनालिकाया। 3. पीठोंडीति प्रसिद्धवृक्ष विशोष्ो पर्याय अम्लिका पिष्टोडी, पिणिडका आदि। 4. अग्निमंथवृक्षे। 5. स्वनामख्यात कंदविशोष, इस का पर्यायहस्तिकर्ण, हस्तिपत्र, स्थूलकंद अतिकंद आदि।