Skip to content

Chapter 24 · Mercury and rejuvenating preparations

PDF page 648 (book page 576)

रसरसायनसिद्धाधिकार:

647
649
Open chapter 24 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / रसरसायनसिद्धाधिकार: 576 निहितचारुरसं घन संप्रति पिहितमग्निमुखे बहुवासयेत्॥ 33॥ मषितुषोत्ककरीष - करीषकैस्तुषकरीषयुतभ्रमरैरणु-। भ्रमरकैश्च करीषयुतैर्महा - भ्रमरकैरपि रूक्षितवन्हिना ॥ 34 ॥ इति यथा क्रमतोःग्निसहं रसं प्रकटसारणया परिबृंहितै:। विहितसारणतैलयुतै: रसै: क्षिप समं कनकद्रवतां गतम् ॥ 35 ॥ अपि च सारितसeुलिकां पुर: क्रमत एव चतुर्गुणसारता। गुलिक एव च सारणमार्गतो बिदितचारुभिदैरपि जीर्णयेत् ॥ 36॥ स खलु सिद्धरसस्समसारित: पुनरपीह चतुर्गुणसारत:। क्रमयुतैरतिमर्दनपाचनैर्भवति तत्प्रतिसारितनामक: ॥ 37॥ अयमपि प्रतिसारित सद्रसस्सयगुणोत्तमहेतुसुसारित:। विदितसिद्धरसे तु चतुर्गुणो क्रमविजीर्णरसो ह्यनुसारित:॥ 38॥ भावार्थ : रस बृंहण विधि में सबसे पहले सैंधानमक, हरताल, मुलतानी मिट्टी, धान्य का भूसा इनके रसों के साथ अच्छी तरह पीसकर गाढा करें व उसमें दाख व मूसाकानी को मिलावें। बाद में बाहर और अंदर से अभ्रक कल्क से लिप्त दाख व मूसाकानी से युक्त उस रस को एक पात्र में डालकर एवं ढककर अग्निमुख में रखना चाहिए। ताड, भूसा, कणडे, तुषभ्रमर, करीषभ्रमर, अणडभ्रमर, महाकरीषभ्रमर इन लकडियों के रूक्ष अग्नि से अग्नि प्रयोग करना चाहिए। तदनंतर सारणा संस्कार करना चाहिए। सारणा के लिए योग्य तैल के साथ समान प्रमाण में सुवर्ण द्रव को भी डालना चाहिए। फिर सारणा संस्कार कर गोली तैयार करनी चाहिए। क्रम से फिर उसे चतुर्गुण रूप से सारण करना चाहिए एवं शास्त्रोक्र क्रम से उस गोली को फोडकर जीर्ण करना चाहिए। इस प्रकार अच्छी तरह सारित सिद्ध रस को क्रम-क्रम से मर्दन, पाचनादिक क्रियाओं के साथ चतुर्गुण सारण करने से वह प्रतिसारित नामक रस होता है। उस प्रतिसारित रस को भी पुन: चतुर्गुण सिद्ध रस में सारण कर जीर्ण करें तो वह और भी उत्तम गुण विशिष्ट हो जाता है, उसे उनसारित रस कहते हैं। सारणाफल प्रथमसारणया शतरंजिका दशशतं प्रतिसारणया रस:। शतसहस्रमरं प्रतिरंजयेत्यधिकरंजनयाप्यनुसारित:॥ 39॥ भावार्थ : सिद्ध रस के ऊपर सारणा संस्कार पहले-पहले करने पर सै गुणा अधिक शक्तिमान