Skip to content

Chapter 24 · Mercury and rejuvenating preparations

PDF page 646 (book page 574)

रसरसायनसिद्धाधिकार:

645
647
Open chapter 24 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / रसरसायनसिद्धाधिकार: 574 नाले प्रचोद्य सकलद्रवतां गतां तद्विराय खल्वदृषदी प्रणिधाय धीमान्। सैवर्णचूर्णसहितां परिमद्र्य सम्यक्संयोजयेद्रसवरेण सहैकवारम् ॥ 23॥ द्वंद्वोरुमेढकविधानत एव सम्यक्संमद्र्य सोष्णवरकांजिकया सुधैतं। सू़मांबरद्विगुणितावयवसृतं तं-संस्वेदयेत्कथितचारुबिडैश्च सार्धम्॥ 24॥ भावार्थ : पीला अभ्रक, पटलिक, पटुवज्रक उनमें सैंधानमक, टङ्णक्षर, सौंठ, मिरच व पीपल मिलाकर पुनर्नवा (विषखपरा) के रस से अच्छी तरह घोटना चाहिए। फिर इसको एक पोटली बनाकर उसे कांजी में (दोलायंत्र द्वारा) पकावें। जब वह अच्छी तरह पक जावे, तो उसे एक मूषा में डालकर और मूषा को अग्नि पर रखकर फूंकनी से खूब फूंको। इसे फूं कते-फूं कते जब मूषा में रखा हुआ पदार्थ द्रवरूप (पतला)हो जाये तो पश्चात् उस द्रव को पत्थर के खरल में डालकर उसमें सोने का चूर्ण मिलाकर अच्छी तरह मर्दन करें। इसके बाद इसमें उत्तम पारा डालकर एक ही बार अच्छी तरह मिलावें। फिर इसे द्वंदमेढक1 विधान से भले प्रकार घोटकर गरम कांजी से धोकर पतले दोहरे कपडे से छान लें और शास्त्र में कहे हुए श्रोष्ठ विड के साथ स्वेदन करें अर्थात् बाफ देवें। ती़णं निचूणर्य वरमाक्षिकधातुचूर्ण-व्यामिश्रमुष्णवरकांजिकया सुधैतं। उत्क्वाथ्य साधु बहुश: परिशोध्येच्चा, गोमूत्रतक्रतिलजंद्विरेजेन्द्रतोयै:2॥ 25॥ एतत्कनत्कनकचूर्णयुतं सुती़णं, माक्षीकचूर्णमपि षड्गुणमत्र दद्यात्। भास्वद्रसेंद्रवरभोजनमल्पमल्पं, गर्भद्रुति3क्रमत एव सुजीर्णयेच्चा॥ 26॥ मध्ये सुवर्णवरमाक्षिकधातुचूणँ, दद्यात्समं रसवरस्य सुवर्णमेव। पश्चान्महाग्निपरि विद्धमतीव4 शुद्धं, बीजोत्तरं तदपि जीर्णय पादमर्धम्॥ 27॥ तं स्वच्छपिच्छिलरसं पटुशुद्धमुद्यन्मूषागतं सुविहितान्यसुभाजनस्थम्। भूमै निधाय पिहितं तु वितस्तिमात्रं, तस्योपरि प्रतिदिनं विदधीत चाग्निम्॥ 28॥ मासं निरंतरमिहाग्निनिभावितं तं, चोध≤त्य पूजितमशोषसुपूजनाग्रै:। संशुद्धताम्रवरतारदलं प्रलपिेंन्मेघोरुनादरसमर्दितसद्रसेंद्रम्॥ 29॥ 1. यहाँ पर द्वंदमेढक विधान का अर्थ समझा में नहीं आया, शायद द्वि∂ोह मे∂क विधान हो सकता है, वैद्य विचार करें। 2. द्विरद इति पाठांतरं। 3. प्रति इति पाठांतरं। y. बद्ध इति पाठांतरं।