Skip to content

Chapter 23 · Treating mishaps of all procedures

PDF page 638 (book page 566)

सर्वौषधकर्मोपद्रव चिकित्साधिकार:

637
639
Open chapter 23 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / सर्वौषधकर्मोपद्रव चिकित्साधिकार: 566 त तै: प्रोक्ररसै: पुनस्सममितै: अग्नै मृदै पाचितं। धान्ये मासचतुष्टयं सुनिहितं चोद्धृत्य संपूजयेत्॥ 100॥ केशान्काशसमान्फलत्रयलसत्कल्केन लिप्तान्पुन:। धैतांस्तत्त्रिफलोदकेन सहसा समृक्षयेदैषधम्॥ वक्त्रे1 न्यस्य सुकातवृत्तमसकृत्संचारयेत्संततं। साक्षदंजनपुंजमेचकनिभ: संजायते मूर्धज:॥ 101॥ भावार्थ : नील, भांगरे के रस, त्रिफला के क्वाथ (काढा) से प्रत्येक एक-एक प्रस्थ (64 तोले)और तिल का तैल एक प्रस्थ लेकर सब मिलाकर रखें। विजयसार वृक्ष के सार (वृक्ष के बाहर की छाल को छोडकर अंदर का जो मजबूत भाग होता है वह) के टुकडों को दो द्रोण प्रमाण लेकर, घडे में भरे और भिलावे के तैल निकालने की विधि से, अग्नि से जलाकर अंध:पातन करके उसका आसव निकालें। फिर, ताम्र, लोह, नीलांजन, (सुरमा) कांसा, इनके (समभाग विभक्र) एक प्रस्थ चूर्ण को लोह के पात्र में डालकर द्रव पदार्थ के बिना ही अच्छी तरह घोटना चाहिए। घोटने के बाद उसे उपर्युक्त रसों के साथ जो उसे बराबर हो मृदु अग्नि में पका कर धान्य राशि में चार महिने तक रखें। पश्चात् उसे निकाल कर पूजन करें। अनंतर काश के समान सफेद बालों पर त्रिफला के कल्क लेपन कर त्रिफला के काढे से ही धो डालें। बाद उपर्युक्त औषधि को शीघ्र ही केशाें पर लगावें। जिससे केश कज्जाल की राशि के समान काले व चमकीले हो जाते हैं। महा अक्ष तैल काशमर्या बीजपूरप्रकटतरकपित्थाम्रजंबूद्रुमाणां। शैलेयस्यापि पुष्पाणयमृतहटमहानीलिकामोदयंती॥ नीलीपत्राणि नीलांजनतुवरककासीसपिणडीतबीजम्। वर्षाभूसारिवा याःसिततिलयुतयष्ट्याव्हका काणकाली॥ 102॥ पज्ञं नीलोत्पलाख्यं मुकुलकुवलयं तत्र संभूतपङ्ं । वर्षाशं कल्कितान्तानसनखदिरसारोदकैस्त्रैफलैश्च॥ एतत्सवँ दशाहं निहितमिहमहालोहकुंभे ततस्तै:। कल्कै: प्रोक्रै: कषायैर्दशभिरतितरां चोदैकरक्षैतलम्॥ 103॥ स्यादत्रैवाढकं तन्मृदुपचनविधै लोहपात्रे विपक्वं। तत्ौलं भैषजैरादृढतरविलसल्लोहपात्रे न्यसेद्वा। 1. दो चरणों का अर्थ ठीक नहीं ∂गता है।