Skip to content

Chapter 23 · Treating mishaps of all procedures

PDF page 634 (book page 562)

सर्वौषधकर्मोपद्रव चिकित्साधिकार:

633
635
Open chapter 23 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / सर्वौषधकर्मोपद्रव चिकित्साधिकार: 562 के स्वामी या वैद्यों में श्रोष्ठ हैं। एवं कर्मचतुष्टयप्रतिविधिं सम्यग्विधायाधुना। सर्वेषामतिदु:खकारण - जरारोगप्रशांतिप्रदै:॥ केशान्काशशशांकशंख सदृशाौीलालिमालोपमा-। न्कतुँ सत्यतमोरुभेषजगणैराल़यते सत्क्रिया॥ 87॥ भावार्थ : इस तरह चार प्रकार के कर्म व उनके (अतियोगादि होने पर उत्पन्न आपत्तियों के) प्रतिविधान (चिकित्सा) को अच्छी तरह वर्णन करके अब काशतृण, चंद्र व शंख के सदृश रहने वाले सफेद केशाें (बालों) को, नील, अलिमाला (भ्रमरपंक्रि) के सदृश काले करने के लिए श्रोष्ठ चिकित्सा का, सर्व प्राणियों को दु:ख देने वाले जरा (बुढापा) रोग को उपमशन करने वाले, सत्यभूत (अव्यर्थ) औषधियों के कथन के साथ-साथ निरूपण करेंगे। पलितनाशक लेप आम्रास्थ्यंतरसारचूर्णसदृशं लोहस्य चूणँ तयो-। स्तुल्यं स्यात्त्रिफलाविचूर्णमतुलं नीलांजनस्यापि च॥ एतच्चूर्ण चतुष्टयं त्रिफलया पक्वोदकै: षड्गुणै-। स्तैलेन द्विगुणोन मर्दितमिदं लोहस्य पात्रे स्थितम्॥ 88॥ धान्ये मासचतुष्टयं सुविहिते चोधद्रत्य तत्पूजयि-। त्वालिम्पेत्त्रिफलांबुधैतसितसंकेशांचा् छशांकोपमान्॥ तत्कुर्यात़्ाणतोःभ्रवमद्रमरसंकेशानशोषाना् मुखे। विन्मस्यामललोहकांतकृतसद्वत्तं तु संधारयेत्॥ 89 ॥ भावार्थ : आम की गुठली के मगिीं का चूर्ण व लोहे के चूर्ण को सम भाग लेवें। इन दोनों के बराबर त्रिफला चूर्ण और नीलांजन (तूतिया वा सुग्मा) चूर्ण लेवें। इन चारों चूणोँ को (सर्व चूर्ण के साथ) एकत्र कर इस में छह गुना त्रिफला का काढा और दुगुना तिल का तेल मिलाकर अच्छी तरह मर्दन (घोट) कर लोहे के पात्र में भर दें और उसे धान्य की राशि में चार महीने तक रखें अर्थात् गाढ दें। पश्चात् उसे निकाल कर भगवान् की भक्ति भाव से पूजा करके बालों पर लेप1 करें एवं बाद में त्रिफला के काढे से धो डालें। वे चंद्र के समान रहने वाले सफेद बाल भी क्षण मात्र से ही मेघ (बादल) व भ्रमर के समान काले हो जाते हैं। इसी योग को शुद्ध कांतलोह के भस्म के साथ तैयार करके खावे और साथ सदाचरण का पालन करें। 1. रात्रि के समय ∂ेप कर व सुबह धो डा∂े।