Skip to content

Chapter 22 · Complications of medicinal procedures

PDF page 580 (book page 508)

भैषजकर्मोपद्रवचिकित्साधिकार:

579
581
Open chapter 22 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / भैषजकर्मोपद्रवचिकित्साधिकार: 508 शाश्वत जिनागम का मत है। दुर्बल आदिकों के विरेचन विधान अत्यांतोच्छ्रितसंचलानतिमहादोषान् हरेदल्पश:। क्षीणस्यापि पुन: पुन: प्रचलितामल्पान्प्रशम्याचरेत्॥ दोषान् पक्कतरं चलानिह हरेत् सर्वस्य सर्वात्मना। ते चाशु क्षपयंति दोषनिचयािन्नशोषतोःनिर्हृता:॥ 50॥ भावार्थ : क्षीण मानव के शरीर में दोष अत्यन्त उद्रिक्त हो व चलित हों तो उनको थोडा-थोडा व बार-बार निकालना चाहिए। यदि चलित दोष अल्प हों तो उन्हें शमन करना चाहिए। दोष पक्व हों, चलित भी हों तो उन सम्पूर्ण दोषों को सर्वतोभाव से निकाल देना चाहिए (चाहे वह रोगी दुर्बल हो या सबल हो)। यदि ऐसे दोषों क ो पूर्णरूपेण नहीं निकाला जावें तो वे शीघ्र ही शरीर को नष्ट करते हैं। अतिस्निग्ध को स्निग्ध रेचन का निष्ोध य:स्निग्धोःतिपिबेद्विरेचनघृतं स्थानच्युता: संचला:। दोषा: स्नेहवशात्पुनर्नियमिता: स्वस्था भवंति स्थिरा:॥ तस्मात्स्निग्धतरं विरू़य नितरां सुस्नेहत: शोध्ये-। दुधढूतस्वनिबंधनाच्छिथिलिता: सर्वेःपि सैख्यावहा:॥ 51॥ भावार्थ : जो अधिक स्नेह पीया हुआ हो वह यदि विरेचन घृत (स्निग्ध विरेचन) पीवें तो उसका (अति स्नेह के द्वारा) स्वस्थान से च्युत व चलायमान हुए दोष इस स्नेह के कारण फिर नियमित, स्वस्थ व स्थिर हो जाते हैं। इसलिए जो अधिक स्नेह (घृत तैलादि चिकना पदार्थ) पिया हो, उसे अच्छी तरह रूक्षित करके, स्नेहन से विरेचन करा देना चाहिए (?) क्योंकि दोषोद्रेक के कारणों को ही शिथिल करना अधिक सुखकारी होता है। संशोधन सम्बन्धी रातव्य बातें एवं कोष्ठविशोषविद्विदितसत्कोष्ठस्य संशोधनं। दद्याद्रोषहरं तथाह्यविदितस्यालोक्य सैम्यं मृदु॥ यद्यद्ध्रष्टगुणं यदेव सुखकृद्यच्चाल्पमात्रं महा-। वीयँ यच्चा मनोहरं यदपि निव्र्यापच्चा तद्धेषजम्॥ 52॥ भावार्थ : इस प्रकार कोष्ठविशोषों के स्वरूप को जानने वाला वैद्य जिसके कोष्ठ को अच्छी तरह जान लिया है, उसके दोषों को हरण करने वाले संशोधन का प्रयोग करें एवं जिसके कोष्ठ का