Skip to content

Chapter 20 · Compendium of the science and rules of method

PDF page 537 (book page 465)

शास्त्रासंग्रहाधिकार:

536
538
Open chapter 20 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / शास्त्रासंग्रहाधिकार: 465 क्षिप्रेःःणयपि स्नायुमर्माणयशोषाणयुक्तान्यूधवँ संधिमर्माणि व़ये। जानुन्येवं कूर्परे गुल्फसीमंतावर्ताख्याश्चाधिपेनाप्यथान्ये॥ 74॥ क्रकाटिकामयां मणिबंधकै तथा कुकुंदुरे मर्ममयोरुसंध्य:। अपालकाख्यस्थपनीफणस्तनप्रधानमूलान्यपिानीलमन्यका॥ 75॥ श्रृंगाटकाषांगसिराधिमातृकाश्चोर्वी बृहत्यूर्जितपार्श्वसंध्य:। ह्न्नमयपस्तंभकलोहिताक्षका:प्राहुशिशराममार्विशेषवेदिन:॥ 76॥ तलहृदयेंद्रबस्तिगुदना - मयुतस्तनरोहितान्यपि। प्रकटितमांसमर्मगण इत्यखिलं प्रतिपादितं जिनै:॥ बहुविधमर्माविद्धिषगशोष - विपक्षगरोगलक्षणै:। समुचितमाचरेत्तदपि पंचविध फलमत्र मर्मणाम्॥ 77॥ भावार्थ : कटीकतरुण, अंसफलक, शंख, नितम्ब नाम के जो मर्मस्थान हैं, वे अस्थिगत मर्मस्थान हैं अर्थात् अस्थिमर्म हैं। क़ाधर, कूर्च, कूर्चशिर, क्रकन्यांसक, बस्ति, विधुर, विटप, उत़्ोपक, क्षिप्र व आणि नाम के जो मर्म कहे गए हैं, वे स्नायुमर्म कहलाते हैं। जानु, कूर्प, गुल्फ, सीमंत, आवर्त, अधिपति, कृकाटिका, मणिबंध कुकुंदर इतने मर्म संधिमर्म कहलाते हैं। अपालक (अपलाप) स्थपनी, फण, स्तनमूल, नीला, मन्या, शृंगाटक, अपांग, मातृका, उर्वी, बृहती, पार्श्वसंधि, हृदय, नाभि, अपस्तम्भक, लोहिताक्ष ये शिरामर्म हैं ऐसा सर्वरा भगवान् ने कहा है। तलहृदय, इंद्रबस्ति, गुदा, स्तनरोहित ये मांसमर्म हैं अनेक प्रकार के ममोँ के मर्म जानने वाला वैद्य, सम्पूर्ण विपरीत व अविपरीतगत लक्षणों से रोग का निश्चय कर उचित चिकित्सा करें। इन ममोँ के फल भी पाँच प्रकार के हैं। अतएव फिर (द्वितीय प्रकार) से इन सभी ममोँ के 1. सद्यप्राणहर, 2. कालांतर प्राणहर, 3. विशल्यघन, (शल्य निकलते ही प्राणघात करने वाले) 4. वैकल्यकर, 5. रुजाकर इस तरह पाँच भेद होते हैं। सद्य प्राणहर व कालांतर प्राणहर मर्म प्रोद्यत्कंठ - शिरागुदोहृदयबस्त्युक्तोरुनामयां सदा। सद्य: प्राणहराणि तान्यधिपति: शंखै च श्रृंगाटकै:॥ वक्षो मर्मतलेंद्रबस्तिसहितं क्षिप्राणि सीमंतकै:। पाश्र्वे संधियुगं बृहत्यपि तथा घनंत्येव कालांतरात्॥ 78॥ भावार्थ : 8 कंठ की शिरा, 1 गुदा, 1 हृदय, 1 बस्ति, 1 नाभि, 1 अधिपति, 2 शंख, 4 शृंगाटक, ये 19 मर्म सद्य: प्राणहर हैं। अर्थात् इनमें आघात पहुँचने पर तत्काल मृत्यु होती है। 8 वक्षस्थल (छाती) के मर्म, 4 तलहृदय, 4 इंद्रबस्ति, 4 क्षिप्र, 5 सीमंत, 2 पार्श्वसंधि, 2 बृहती, ये 29 मर्म कालांतर