Skip to content

Chapter 19 · Treatment of all poisons

PDF page 512 (book page 440)

विषरोगाधिकार:

511
513
Open chapter 19 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / विषरोगाधिकार: 440 शोथ्युक्त फुन्सी, ग्रंथि (गांठ) तीव्र सूजन, दाद, श्वित्रकुष्ठ, खुजली, किटिभ कुष्ठ, कठिन कर्णिका आदि भयंकर रोग उत्पन्न होते हैं। कीटभक्षण जन्य विष चिकित्सा अरानात्कीटदेहानशनगुणयुतान् भक्षयित्वा मनुष्या:। नानारोगाननेकप्रकट - तरमहोपद्रवानाप्नुवंति॥ तेषां दूष्ीविषघनैरभिहितवरभैषजययोगै: प्रशांतिं। कुर्यादन्यान्यथाथँ निखिलविषहराणयैषधानि ब्रवीमि॥ 140॥ भावार्थ : जो मनुष्य भोजन करते समय अरान से भोजन में मिले हुए कीडे के शरीर को खा जाते हैं, उससे अनेक प्रकार के घोर उपद्रवों से संयुक्त रोग उत्पन्न होते हैं। उसमें दूष्ीविष नाशार्थ जिन औषधियों का प्रयोग बतलाया है उनसे चिकित्सा करनी चाहिए। आगे और भी समस्त विषों को नाश करने वाले औषधियों को कहेंगे। क्षरागद अकाँकोलाग्निकाश्वांतक - घननिचुलप्रग्रहाशमंतकानां। श्लेष्मातक्यामलक्यार्जुननृप - कटुकश्रीकपित्थस्नुहीनाम्॥ घोंटागोपापमार्गामृतसितबृहती कंटकारी शमीना-। मास्फोतापाटलीसधिुंकतरुचिरिबिल्वारिमेदद्रुमाणाम्॥ 141॥ गोजीसर्जोरुभूर्जासनतरु तिलकप्लक्षसोमांघ्रिकाणां। टुंटूकाशोककाशमर्यमरतरु शिरीषोग्राशिग्रुद्वयानाम्॥ उष्णीकारंजकारुष्करवर - सरलोद्यत्पलाशद्वयानामा्॥ नक्राह्वानां च भस्माखिलमिह विपचेत् षX‰णैर्मूत्रभागै:॥ 142॥ तन्मूत्राशुद्धशुक्लाम्बर - परिगलितं क्षरकल्पेन पक्त्वा । तस्मिन् दद्यादिमानि त्रिकटुक - रजनीकुष्टमंजिष्ठकोग्रा-॥ वेगागारोत्थधूमे तगररुचक - हगिूंनि संचूणर्य वस्त्रै:। शल़णं चूणँ च साक्षिन्नखिलविषहरं सर्वथैतत्प्रयुक्तम्॥143॥ भावार्थ : आक, अंकोल, चित्रक, सफेद कनेर, (श्वेतकरवीर) नागरमोथा, हिज्जालवृक्ष, (समुद्रफल) प्रग्रह (किरमाला) अशमंतक, लिसोडा, आंवला, अर्जुनवृक्ष, (कुहा) अमलतास, सोंठ, मिरच, पीपल, कैथ, थूहर, घोंटा, (श्रृगालकोलि-एक प्रकार का बेर) बोल, चिरचिरा, गिलोय, चंदन, बडी कटेली, छोटी कटेली, शमीवृक्ष अपराजिता (कोयल) पाढल, सम्हालू, करंज, अरिमेद (दुगँध्युक्त