Skip to content

Chapter 19 · Treatment of all poisons

PDF page 494 (book page 422)

विषरोगाधिकार:

493
495
Open chapter 19 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / विषरोगाधिकार: 422 अथ जंगमविषवर्णन जंगमविष के षोडशभेद जंगमाख्यविषमप्यतिघोरं प्रोच्यते तदनु षोडशभेदम् । दृष्टिनिश्वसितती़णसुदंष्ट्रालालमूत्रमलशुक्रनखानि ॥68॥ वातपित्तगुदभागनिजास्थिस्पर्शदंश मुरुा1-शूकशवानि । षोडशप्रकटितानि विषाणि प्राणिनामसुहराणयशुभानि ॥69॥ भावार्थ : अब अत्यन्त भयंकर जंगम (प्राणिसम्बन्धी) विष का वर्णन करेंगे । इस विष के (प्राणियों के शरीर में) सोलह अधिष्ठान (आधार स्थान) हैं। इसलिए इनके भेद भी सोलह हैं। दृष्टि (आँख) निश्वास, डाढ, लाल (लार) मूत्र, मल (विष्ठा) शुक्र (धातु) नख ( नाखून) वात, पित्त, गुदाप्रदेश, अस्थि (हडुी) स्पर्श, मुखसंदंश (मुख के पकड) शूक (डंक या कांटे) शव ( मृत शरीर ) ये स्थावर विष के सोलह अधिष्ठान (आधार) हैं। अर्थात् उपरोक्र आधार में विष रहता है, ये विष प्राणियों के प्राणघात करने वाले हैं, अतएव अशुभ स्वरूप हैं। दृष्टिनिश्वासदंष्ट्रविष दृष्टिनिश्वसिततीव्रविषास्ते दिव्यरूपभुजगा भुवि जाता। दंष्ट्रिणोःश्वखरवानरदुष्टश्वानदाश्व(?)दशनोग्रविषाढच्या:॥ 70॥ भावार्थ : जो दिव्य२ सर्प होते हैं, इनके दृष्टि व निश्वास में तीव्रविष रहता है। जो भूमि में उत्पन्न होने वाले सामान्य सर्प हैं उन के दंष्ट्रा (डाढ) में विष होता है। घोडा, गधा, बंदर, दुष्ट (पागल) कुत्ता, बिल्ली आदि के दांतों में उग्रविष होता है। दंष्ट्रष्नख विष शशिुंमारमकरादिचतुष्पाद - प्रतीतबहुदेहिगणास्ते। दंतपंक्रिनखतीव्रविषोग्राभेकवर्गगृहकोकिलकाश्च॥ 71॥ भावार्थ : शशिुंमार(प्राणिविशोष) मगर आदि चार पैर वाले जानवर व कई जाति के मेंढक (विष्ैले) व छिपकली दांत व नाखून में विष संयुक्त होते हैं। मलमूत्रदंष्ट्रशुक्रलाल विष ये सरीसृपगणागणितास्ते मूत्रविड्दशनतीव्रविषाढच्या:। मूषका बहुविधा विषशुक्रा वृश्चिकाश्च विषलालमलोग्रा:॥ 72॥ v. सित इति पाठांतरं। २. ये सर्प देवलोक में होते हैं। ऐसे सपोँ का केवल अच्छी तरह देखने व श्वास छोडने मात्रा से विष फै ल जाता है और बहुत दूर तक उसका प्रभाव होता है।