Skip to content

Chapter 17 · Treatment of minor diseases, part five

PDF page 427 (book page 355)

क्षुद्ररोगाधिकार:

426
428
Open chapter 17 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / क्षुद्ररोगाधिकार: 355 vमूत्राघातादिकार: वातकुणडलिका लक्षण स्वजलवेगविघातविदूषितश्चिरविरूक्षवशादपि बस्तिज-। श्चरति मूत्रायुतो मरूदुत्कट: प्रबलवेदनया सह सर्वदा॥ 39॥ सृजति मूत्रामसै सरूजं चिरान्नरवरोल्पमतोल्पमतिव्यथ:। पवनकुणडलिकाख्यमहामयो भवति घोरतरोःनिलकोपत:॥ 40॥ भावार्थ : मूत्र के वेग को धारण करने व रूक्ष पदाथोँ के सेवन करने से, बस्तिगत प्रबल वात प्रकुपित होकर, मूत्र के साथ मिलकर बस्ति में पीडा करते हुए, गोलाकार के रूप में फिरता है तो रोगी मनुष्य, अत्यन्त व्यथित होकर, पीडा के साथ बहुत देर से थोडे-थोडे मूत्र को विसर्जन करता है, इसे वातकुंडलिका रोग कहते हैं। यह भयंकर रोग वातोद्रेक से उत्पन्न होता है। मूत्राष्ठीलिका लक्षण कुपितवातविघातविशोषित: पृथुरिहोपलबद्घनतां गत:। भवति मूत्राकृताशममहामयो। मलजलानिलरोधकृदुद्धत:॥ 41॥ भावार्थ : वात के कुपित होने से यह मूत्र जब सूख जाता है, वह बढकर पत्थर के समान घट्ट हो जाता है, जो कि मल-मूत्र व वात को रोकता है। वह मूत्रसम्बन्धी अशम रोग कहलाता है। इसे मूत्राष्ठीलिका के नाम से भी कहते हैं। वह मूत्र व वात विकार से उत्पन्न होता है व अत्यन्त भयंकर है। वातबस्ति लक्षण जलगतेरिह वेगविघातत: प्रतिवृणोत्यथ बस्तिमुखं मरुत्। प्रचुरमूत्राविसंगतयातिरुक्पवनबस्तिरिति प्रतिपाद्यते॥ 42॥ भावार्थ : मूत्रा के वेग को रोकने से बस्तिगत वायु प्रकुपित होकर बस्ति के मुख को एकदम रोक देता है। इससे मूत्र रुक जाता है। बस्ति व कुक्षि में पीडा होती है, उसे वातबस्ति रोग कहते हैं। मूत्रातीत लक्षण अवधूतं स्वजलं मनुजो यदा। गमयितुं यदि वांछति चेत्पुन:। व्रजति नैव तदाल्पतरं च वा। तदिह मूत्रामतीतमु्रदाह्तम्॥ 43॥ भावार्थ : जो मनुष्य, मूत्र के वेग को रोक कर, फिर उसे त्यागना चाहता है तो वह मूत्र उतरता ही नहीं अथवा प्रवाहण करने पर पीडा के साथ थोडा-थोडा उतरे इसे मूत्रातीत रोग कहते हैं। 1. मूत्रावरोध