Skip to content

Chapter 17 · Treatment of minor diseases, part five

PDF page 421 (book page 349)

क्षुद्ररोगाधिकार:

420
422
Open chapter 17 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / क्षुद्ररोगाधिकार: 349 अथ क्रिमिरोगाधिकार: कृमिरोग लक्षण शिरसि चापि रूजो हृदये भृशं। वमथुसक्षवथुजवरसंभवै:॥ क्रिमिकृताश्च मुहुर्मुहुरामया: प्रतिदिनं प्रभवंति तदुeमे॥ 10॥ भावार्थ : शरीर में कृमिरोगों की उत्पत्ति होने पर शिर व हृदय में अत्यन्त पीडा, वमन, छींक व जवर उत्पन्न होता है एवं बार-बार कृमियों से उत्पन्न अन्य अतिसार भ्रम, हृद्रोग आदि रोग भी प्रतिदिन उत्पन्न होते हैं। कफपुरीषरक्तज कृमियाँ असितरक्तसिता: क्रिमयस्सदा। कफपुरीषकृता बहुधा नृणां॥ नखशिरोंगरुहक्षतदंतभ-। क्षकगणा: रुधिरप्रभवा: स्मृता:॥ 11॥ भावार्थ : मनुष्यों के कफ व मल में काला, लाल, सफेद वर्ण की नाना प्रकार की कृमियाँ होती हैं एवं नाखून, शिर के बाल, रोम, क्षत (जखम) व दंत को भक्षण करने वाली कृमियाँ रक्त में होती है। कृमिरोग चिकित्सा क्रिमिगणप्रशमाय चिकिर्षुणा। विविधभेषजचारूचिकित्सितं॥ सुरसयुग्मवरार्जफणिज्जाक। स्वरससिद्धघृतं प्रतिपाययेत्॥ 12॥ भावार्थ : कृमियों के उद्रेक को शमन करने के लिए कुशल वैद्य योग्य विविध औषधियों के प्रयोग से चिकित्सा करें तथा काली तुलसी, पलाश, छोटी पत्ी की तुलसी, इनके रस से सिद्ध घृत का पिलाना हितकर है। कृमिरोग शमनार्थ शुद्धिविधान कटुकतिक्तकषायगणैषधै-। रुभतश्च विशुद्धिमुशंत्यलम्॥ लवणती़णतरैश्च निरूहणं। क्रिमिकुलप्रशमार्थमुदाह्तम्॥13॥ भावार्थ : कटुक, तिक्त व कषायवर्ग की औषधियों से वमन विरेचन कराना कृमिरोग के लिए हितकर है। सैंधानमक व ती़ण औषधियों से निरूहण बस्तिका प्रयोग करना भी कृमिसमूह के शमन के लिए हितकर है। कृमिघन स्वरस अपि शिरीषरसं किणिहीरसं। प्रवरकेंबुककशिुंकसद्रसम्॥ तिलजमिश्रितमेव पिबेन्नर:। क्रिमिकुलानि विनाशयितुं ध्रुवं॥ 14॥