Skip to content

Chapter 14 · Treatment of minor diseases, part two

PDF page 313 (book page 241)

312
314
Open chapter 14 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

अथ चतुर्दशपरिच्छेद: अथ उपदंशाधिकार: मंगलाचरण व प्रतिज्ञा जिनमनघमनंतराननेत्राभिरामं। त्रिाभुवनसुखसंपन्मूर्तिमत्यादरेण॥ प्रतिदिनमतिभक्त्याःनम्य वक्षम्युदारं। धवजगतमुपदंशख्यातशूकाभिधानम्॥ 1॥ भावार्थ : सर्व पाप कमोँ से रहित, अनंतरान रूपी नेत्र से शोभायमान, तीन लोक की सम्पत्ति के मूर्ति स्वरूप श्री जिनेन्द्र भगवान् को अत्यन्त आदर के साथ अति भक्ति से नमस्कार कर मेढू पर होने वाले उपदंश व शूक रोगों का प्रतिपादन करेंगे। उपदंश चिकित्सा दृषणविविधवृद्धिप्रोक्रदोषक्रमेण। प्रकटतरचिकित्सां मेहनोत्पन्नशोफे॥ वितरतु विधियुक्तां चोपदंशाभिधाने। निखिलविषमशोफेष्वेष एव प्रयोग:॥ २॥ भावार्थ : अणडविृद्ध के प्रकरण में भिन्न-भिन्न वृद्धियों का जिस प्रकार भिन्न-भिन्न प्रकार का चिकित्सा क्रम बतलाया था, उन सबको लगिं में उत्पन्न उपदंश1 नामक शोध सूजन में दोष भेदों के अनुकूल उपयोग करें एवं अन्य सर्व प्रकार के भयंकर शोधों में भी इसी चिकित्सा का उपयोग करें। दो प्रकार का शोथ स भवती खलु शोफो द्विप्रकारो नराणा-। मवयवनियतोन्य: सर्व देहोद्धवश्च॥ सकलतनुगतो वा मध्यदेहेःर्धदेहे। श्वयथुरतिसुकष्ट: क्लिष्टशुष्केतरांग:॥ 3॥ भावार्थ : वह सूजन दो प्रकार की होती है। एक नियत अवयव में होने वाली और दूसरी सवाँगीण। सर्व अंग में फैली हुई तथा शरीर के मध्यभाग अथवा गर्म शरीर में सूजन होकर अन्य अवयव सूख गए हों, ऐसे शोध रोग कठिन साध्य होते हैं। 1. ि∂ंग को हाथ के आघात से, नाखून व दाँत के ∂गने से, अच्छी तरह साफ न करने से, अत्यंत विषयोपभोग से एवं विकृत योनि वा∂ी स्त्री से संसर्ग (मैथुन) से, शिशनेन्द्रिय (ि∂ंग) में शोध (कु∂थी धान्य के आकार वा∂े फफो∂े उत्पन्न होते हैं, उसे उपदंश अर्थात् गर्मी रोग कहते हैं। वातज, पित्तज, रसज, कफज, सिन्नपातज इस प्रकार उसके पाँच भेद आयुर्वेद में वर्णित है।