Skip to content

Chapter 11 · Treatment of the major diseases, part one

PDF page 247 (book page 175)

महामयाधिकार:

246
248
Open chapter 11 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / महामयाधिकार: 175 असाध्य समझाकर छोडना चाहिए। त्रिादोष कुष्ठ चिकित्सा दोषत्रायोद्धूत समस्तकुष्ठदर्पापहैर्विविधभेषज - संविधानै: ॥ पक्वं घृतं वापि सुतैलोतत्। पीत्वातुरस्तनुविशोधनमेव कार्यम्॥ 85॥ भावार्थ : त्रिदोष से उत्पन्न कुष्ठ में कुष्ठ गर्व को नाश करने वाले औषधियों से पक्वघृत वा अच्छे तेल को पिलाकर कुष्ठ रोगी का शरीर शोधन करना चाहिए। रात्वा शिरामोक्षणमत्र कृत्वा। योगानिमानखिलकुष्ठहरान्विदध्यात्। दन्तीं द्रवंती त्रिवृतं हरिद्रां। कुष्टं वचां कटुकरोहिणिकां सपाठाम्॥ 86॥ भल्लातकां वल्गुजबीजयुक्तां नबिांस्थिमज्जासहितां सतिलां समुस्ताम्। पथ्याक्षधात्रीसविडंग नीली - मूलानि भृंगरजसारपुनर्नवानि॥ 87॥ एतानि सर्वाणि विशोषितानि। सम्यक्रुलासमधृतानि विचूर्णितानि। निंबासनारग्वधधावनीनां। क्वाथेन सम्यक्परिभावितानि॥ 88॥ ब्राह्ीरसेनापि पुन: पुनश्च। संभावितानि सकलं बदरप्रमाणात्॥ आरमय तद्यावदिहाक्षमात्रां। खादेत्ततस्सुविहिताक्षपरिप्रमाणं॥ 89॥ कुष्ठानि मेहानखिलोदराणि। दुर्नामकान्कृमिभगंदरदुष्टनाडी:॥ ग्रन्थीन् सशोफानखिलामयानप्येतद्धरेस्सततमेव निष्ोव्यमाणम्॥ 9०॥ भावार्थ : त्रिदोषज आदि कुष्ठों के साध्यासाध्य विषय को अच्छी तरह जानकर सिरामोक्षण करना चाहिए। तदनंतर निम्नलिखित योगों का प्रयोग करना चाहिए। जमालगोटा, बडा जमाल गोटा, त्रिवि, हलदी, कूट, वचा, कुटकी, पाठा, भिलावा, बावुची का बीज, नीम की मिगनी व गूदा, तिल, नागरमोथा, हरड, बहेडा, आंवला, वायविडंग, नीली का मूल, भंगरा, पुनर्नव इन सबको समान भाग में लेकर सुखाना चाहिए फिर चूर्ण करना चाहिए। तदनांतर नीम, असनवृक्ष, पृशनपर्णी, अमलतास इनकी छाल के कषाय से भावना देनी चाहिए। फिर पुन: पुन: ब्राह्ी रस से भावना देकर बेर के प्रमाण से लेकर बहेडे के प्रमाण (एक तोला) पयँत प्रमाण से उसे खाना चाहिए। जिससे सर्व कुष्ठ, प्रमेह, उदर, बवासीर, भगंदर, दुष्ट नाडीव्रण, ग्रंथि, सूजन आदि अनेक रोग दूर होते हैं। नबिांस्थिसारदि चूर्ण नबिांस्थिसारं सविडंगचूणँ। भल्लातकास्थिरजनीद्वयसंप्रयुक्तम्॥ निम्बास्थितैलेन समन्वितं तत़्ुणणं निहंति सकलामपि कुष्ठजातिम्॥91॥ भावार्थ : नीम के बीज का गूदा, वायुबिडंग, भिलावे का बीज, हल्दी, दारु हल्दी इनको कपडों