Skip to content

Chapter 11 · Treatment of the major diseases, part one

PDF page 239 (book page 167)

महामयाधिकार:

238
240
Open chapter 11 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / महामयाधिकार: 167 शोधन औषधियाँ करंजकांजीरनिशाससारिबा:। सनिंबपाठाकटुरोहिणींगुदी॥ सराजवृक्षेंद्रयवेंद्रवारुणी पटोलजातीव्र्रणशोधने हिता:॥ 47॥ भावार्थ : करंज, जीरा, हल्दी, सारिब, नीम पाठा, कुटकी, इंगुद, अमलतास, इंद्रजै, इंद्रयन, जंगली परवल, चमेली, ये सब व्रणशोधन (पीप आदि निकलकर शुद्धि करने) में हितकर औषधियाँ हैं। रोपण औषधियाँ तिला: सलोघ्रा मधुकार्जुनत्वच:। पलाशदुग्धांघ्रिपसूतपल्लवा:॥ कदंवजम्ब्बाम्रकपित्थतदिुंका:। समंग एते व्रणरोपणो हिता:॥ 48॥ भावार्थ : तिल, लोध, मुलैठी, अर्जुनवृक्ष की छाल, पलाश (ढाक) क्षीरी वृक्ष (वड, गूलर, पीपल, पाखर, शिरीष) के कोंपल, कदंब, जामुन, आम, कैथ, तेंदु, मंजिष्ठा ये सब औषधियाँ व्रणरोपण (भरने ) में हितकर है। रोपण वत्र्तिका सवज्रवृक्षर्ककुरंटकोद्धवै:। पयोभिरात्ौस्सकरंजलांगलै:। ससैंधवांकोलशिलान्वितै: कृता। निहंति वर्तिव्र्रणदुष्टनाडिका:॥ 49॥ भावार्थ : दुष्ट नाडीव्रण में थोहर, अकैआ, कुरंटवृक्ष, इनके दूध व करंज, कलिहारी सैंधानमक, अंकोल, मेनशिल इनसे बनाई हुई बत्ी को व्रण पर रखने से, दुष्टव्रण, नाडीव्रण आदि नाश होते हैं अर्थात् रोपण होते हैं। सद्योव्रण चिकित्सा विशोघय सद्यो व्रणवक्रपूरणं। घृतेन संरोपणकल्कितेन वा॥ सुपिष्टयष्टीमधुकान्वितेन वा। क्षतोष्मण: संहरणार्थमिष्यते॥ 50॥ भावार्थ : सद्योव्रण1 को अच्छी तरह धोकर, उसके मुख में घी (उपरोक्र) रोपण कल्क, अथवा मुलैठी के कल्क को जखम की गर्मी शांत करने के लिए भरना चाहिए। बंधनक्रिया सपन्नदानं परिवेष्टयेद्व्रणं। सुसू़मवस्त्रावयवेन यत्नत:। स्वदोषदेहव्रणकालभावत: सदैव बद्धं समुपचारेद्धिषक्॥ 51॥ भावार्थ : इस प्रकार व्रण में कल्क भरने के बाद, उसके ऊपर पत्ो रख कर, उस पर पतले कपडे 1. शस्त्रा अस्त्रा आदि से अकस्मात् जो जरुम होता है, उसे सद्योव्रण कहते हैं।