Skip to content

Chapter 10 · Treatment of kapha diseases

PDF page 224 (book page 152)

कफरोगाधिकार:

223
225
Open chapter 10 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / कफरोगाधिकार: 152 दूर होते हैं। धात्रयादि लेप धात्रयक्षहाभयाख्या त्रिाकटुकरजनीचक्रमर्दाद्रिकर्णी। नबिंव्याघातकाग्निद्रुमलवणगणै: कांजिकातक्रपिष्टै:॥ गाढाज्ञावर्तनालेपनयुतविधिना दद्रुकंडूकिलास-। प्रोसिधमात्युग्रकच्छून्Aा् शमयति सहसा श्लेष्मरोगानशोषान् ॥ 12॥ भावार्थ : आँवला, बहेडा, हरड, त्रिकटु, हल्दी, चकोंदा, कोइल, नीम, करंज, भिलावा, पाँचों लवण, इनको कांजी व छाछ में पीसकर अवलेपन करने से दद्रु, कंडू किलास सिधमारोग, उग्रकच्छू आदि अनेक श्लेष्म रोग उपशम होते हैं। धूमपानकबलधारणादि धूमैर्वा ग्रंथिहगिुंत्रिाकटुककुनटीभव्यभाडींर्निशानां। कल्के नालिप्तसू़मांबरवृतबृहदेरणडवृंतांतादत्ौ:॥ सिद्धार्थैस्सर्षपाख्यैर्मरिचमगध-जानागरैशिशग्रुमूलै: । श्लेष्मोद्रेकप्रशांतिं व्रजति कवल-गंडूषसेकप्रलेपै:॥13॥ भावार्थ : पीपलामूल, हींग, त्रिकटु, धनिया, कमरख, भाXीर्, हल्दी, इनके कल्क को पतले वस्त्र पर लेप करके, उस कपडे के बीच में एक एरणड का डंठल रखकर उसको लपेट लेवें। इस बत्ी में आग लगाकर, इसका धूमपान करने से तथा सफेद सरसों, सरसों, कालीमिरच, पीपल, सोंठ सेंजन का जड इनके कवलधारण गणडूष, सेंक और लेप से, कफ प्रकोप का शमन होता है। एलादि चूर्ण एलात्वडं्नागपुष्पोषणकमगधजानागरं भागवृध्या। संख्यातश्च्चूर्णितं तत्समसितसहितं श्रोष्टमिष्टं कफधनम्॥ पित्तासृक्पांडुरोग़ायमदगुदजारोचका - जीर्णगुल्म। ग्रंथिश्वासोरुहिक्वाजवरजठरमहाकासहृद्रोगनाशं॥ 14॥ भावार्थ : इलायची एकभाग, दालचीनी दो भाग, नागकेशर तीन भाग, पीपल चार भाग मिरच पाँच भाग, सोंठ छह भाग, इनको इस क्रम से लेकर चूर्ण कर सबके बराबर उसमें शक्कर मिलावें। इस चूर्ण के सेवन से कफ रोग दूर होता है तथा पित्तरक्त, पाणडुरोग, मद, क्षय, अरुचि, अजीर्ण, खाँसी, हृदयरोग को यह चूर्ण नाश करता है, अतएव यह श्रोष्ठ है।