Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.
कल्याणकारके / पित्तरोगाधिकार:
136
अथ जवराधिकार
जवरनिदान
आहारतो विविधरोगसमुद्धवाद्वा। कालक्रमाद्विचरणादभिघाततो वा।
दोषास्तया प्रकुपिता: सकलं शरीरं। व्याप्य स्थिता जवरविकारकरा भवंति॥ 50॥
भावार्थ : मिथ्या आहार से, अनेक रोगों के जन्म होने से, कालानुसरण से, मिथ्या-विहार से,
चोट लगने से दोष (वात-पित्त-कफ) प्रकुपित होकर सारे शरीर में फैल कर जवर रोग को उत्पन्न करते
है।
जवरलक्षण
स्वेदावरोधषरितापशिरोगमर्द। निश्वासदेहगुरुतांतिमहोष्मता च॥
यस्मिन्भवंत्यरुचिरप्रतिमांबुतृष्णा:। सोःयं भवेज्जावर इति प्रतिपन्नरोग:॥ 51॥
भावार्थ : पसीने का रुक जाना, संताप, शिर व शरीर टूटा-सा मालूम होना, अति उष्ण का
अनुभव होना, अरुचि व पानी पीने की अत्यन्त इच्छा होना ये सब जवर के लक्षण हैं।
जवर का पूर्वरूप
सवाँगरुक़्ावथुगैरवरोगहर्षा - रूपाणि पूर्वमखिलजवरसंभवेषु॥
पित्तजवरान्नयनरोगविदाहशोषा:। वाताद्विजृंभणमरोचकता कफाच्चा॥52॥
भावार्थ : सवाँग में पीडा होना, छींक आना, शरीर भारी हो जाना, रोमांच होना यह सब जवरों
के पूर्वरूप हैं। नयनरोग (आँख आना आदि) नेत्र शरीर में अरुचित होना, यह कफ जवर का पूर्वरूप
है। वातरोग का पूर्व रूप जंभाई आना है। अरुचि होना यह कफ ज्वर का पूर्व रूप है।
वातजवर का लक्षण
ह्त्पृष्ठमात्राशिरसामतिवेदनानि। विष्टंभरूक्षविरसत्वविजंभणानि।
आधमानशूलमललोचनकृष्णताति- श्वासोरुकासविषमोष्मककंपनानि॥ 53॥
स्तब्धातिसुप्ततनुतातिहिमाप्रियत्व - निद्राक्षतिश्वसनसंभवलक्षणानि।
वातजवरे सततमेव भवंति तानि। रात्वानिलघनमचिराद्विचरेद्यथोक्रम्॥ 54।
भावार्थ : हृदय, पीठ शरीर व शिर में अत्यधिक दर्द होना, मलावरोध शरीर में रूक्षपना हो
जाना, विरसत्व, जंभाई, आधमान (अफरा) मल व आँख आदि काला हो जाना व श्वाँस खाँसी होना,
जवर का विषम वेग व कंपन होना, शरीर का जकडाहट, शरीर के स्पर्श का रान होना, ठणडे पदार्थ
अप्रिय लगना, निद्रानाश होना, ये सब वात जवर के लक्षण हैं, उनको जानकर वातविकार को दूर करने
वाली चिकित्सा शीघ्र करनी चाहिए।