Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.
कल्याणकारके / धान्यादिगुणागुणविचार
60
बाहर के दोनों प्रकार के मल को शाेधन करने वाले हैं और ती़ण हैं।
बिल्वादि फ ल शाक गुण
बिल्वाशमंतकशैलबिल्वकरबी - गांगेरुक़ीरिणाम्।
जंबूतोरणतदिुंकातिवकुला राजादनं चंदनम्॥
क्षुद्रारुष्करसत्परूषकुतुलक्यादिद्रुमाणां फ ला-
न्यत्यंतं मलसंग्रहाणि शिशिरणयुक्तानि पित्ो कफ े॥4y॥
भावार्थ : बेल,पाषाणभेद, पहाडीबेल, अजवायन , गंगेरन, क्षीरीवृक्ष (बड, गूलर, पीपल की
पाखर, फारस,पीपल) जामुन, तोरण (।) तेंदू, मोलसिरी, खिरनी, चंदन, कटेली, भिलावा, फ ालसा,
तुलसी (।) इत्यादि वृक्षों के फ ल, मल को बाँधने वाले हैं। शीत हैं और पित्त, कफ ोत्पन्न व्याधियों
में हितकर हैं।
द्रक्षादि वृक्ष फल शाक गुण
द्राक्षमोचमधूककाशमरिलसत्खर्जूरि श्रृंगाटक।
प्रस्पष्टोज्वलनालिकेरपनसप्रख्यातहतिांल सत्-
तालादिद्रुमजानिकानि गुरुकाणयुट्टप्तशुक्राकरा-
णयत्यंतं कफ वद्र्दनानि सहसा तालं फ लं पित्तकृत्॥yz॥
भावार्थ : अंगूर, केला, महुआ, कुम्भेर, सघिांडे, नारियल, पनस (कटहर)हतिांल (तालवृक्ष
का एक भेद)आदि इन वृक्षों से उत्पन्न फ ल पचन में गुरु हैं। शुक्र को करने वाले हैं। एवं अत्यन्त
कफ वृद्धि के कारण हैं। तालफ ल शीघ्र ही पित्त को उत्पन्न करने वाला है।
तालादि शाकगुण
तालादिद्रुमकेतकीप्रभृतिषु शलाष्मापहं मस्तकं।
स्थूणीकं तिलकल्कमप्यभिहितं पिणयाकशाकानि च।
शुष्काणयत्रा कफापहान्यनुदिनं रूक्षणि वृक्षोद्धवा-
न्यस्थीनि प्रबलानि तानि सततं सांग्राहिकाणि स्फुटं॥ y{॥
भावार्थ : ताड, केतकी (केवडा) नारियल आदि वृक्षों के मस्तक (ऊपर का) भाग एवं
स्थूणीक(।) तिल का कल्क, मालकांगनी आदि शाक कफ को नाश करने वाले हैं। इस वृक्षों से उत्पन्न,
शुष्कबीज भी कफनाशक है, रूक्ष है, अत्यन्त वात को उत्पन्न करने वाले हैं एवं हमेशा शरीर के द्रवस्राव
को सुखाने वाले हैं।