Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.
कल्याणकारके / धान्यादिगुणागुणविचार
44
सू़म अंतर्नीत पर्याय परिवर्तन के लिए जो कारण है। इस प्रकार काल संसार में एक आवश्यकीय व
अनिवार्य द्रव्य है।
सोःयं स्याद्विविधोःनुमानविषयो रूपाद्यपेतोःक्रियो
लोकाकाशसमस्तदेशनिचितोप्येकैक एवाणुक:
कालोःतींद्रियगोचर: परम इत्येवं प्रतीतस्सदा।
तत्पूर्वो व्यवहार इत्यभिहित: सूर्याेदयादिक्रमात्॥ 3॥
भावार्थ : यह काल प्रत्यक्ष गोचर नहीं है। अनुमानका विषय है। वह काल दो प्रकार का है।
एक निश्चय अर्थात् परमार्थ काल दूसरा व्यवहार काल है। निश्चय काल अमूर्त है अर्थात् स्पर्श,रस
गंध,वर्ण से रहित है क्रिया रहित है। लोकाकाश के प्रत्येक प्रदेश में एक-एक अणु के रूप में स्थित
है। वह इंद्रिय गोचर नहीं अर्थात् अतींद्रिय केवल रान से जिसका रान हो सकता है, वह परमार्थ अथवा
निश्चय काल है। इसके अलावा सूर्योदयादि के कारण से वर्ष, मास, दिन, घडी, घंटा, मिनिट इत्यादि
का जो व्यवहार जिस काल से होता है, उसे व्यवहार काल कहते हैं।
व्यवहारकाल के अवांतर भेद
संख्यातीततया प्रतीतसमया1 स्यादावलीति स्मृता।
संख्यातावलिकास्तथैवमुदितासोच्Jाससंरानविता:।
सप्तोच्Jासगणो भवत्यतितरां तोकस्सविस्तारत:।
तोकात्सप्तलवो भवेरूपुयुतात्त्रशिंल्लवान्नडिका॥ 4॥
भावार्थ : असंख्यात समयों को एक आवली कहते हैं। संख्यात आवलियों का एक उच्छवास
होता है। सात उच्छ्वासों का एक स्तोक होता है। सात स्तोकों से एक लव होता है, अडतीस लवों की
एक नाडी होती है।
मुहूर्त आदि के परिमाण
नाडच्यै द्वे च मुहूर्तमित्यभिहितं तिं्रशन्मुहूर्ताद्रिनं।
पक्ष:स्याद्रशपंचचैव दिवसास्तै शुक्लकृष्णै समै।
मासाद्वादश षड्च ते ऋतुगणा: चैत्रादिकेषु क्रमात्।
द्वे चैवाप्ययने तयोर्मिलितयोर्वषँ हि संराकृता॥ 5॥
भावार्थ : दो नाडियों का एक मुहूर्त होता है। तीस मुहूतोँ का एक दिन होता है। पंद्रह दिनों
1. एक पुद्गल परमाणु एक आकाश प्रदेश से दूसरे प्रदेश को मंदगति से गमन करने के लिए जितना समय लेता
है, उतने काल को एक समय कहते हैं।