Skip to content

Chapter 16 · Treatment of minor diseases, part four

PDF page 411 (book page 339)

क्षुद्ररोगाधिकार:

410
412
Open chapter 16 as a session

Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.

कल्याणकारके / क्षुद्ररोगाधिकार: 339 क्षुतनिरोधज उदावर्त नासा वक्त्रा़युत्तमांगोद्धवास्ते। रोगास्स्युर्वेगे निरूद्धे क्षुतस्य॥ सप्तोदावर्तेषु तेशु क्रिया विद्वातव्याधे: सच्चिाकित्सां प्रकुर्यात्॥ 74॥ भावार्थ : छींक का निरोध करने पर नाक, मुख, नेत्र व मस्तक सम्बन्धी रोग उत्पन्न होते हैं। इस प्रकार सात प्रकार के उदावर्त रोगों में वातव्यधि की चिकित्सा का प्रयोग कुशल वैद्य करें। शुक्रोदावर्त व अन्योदावर्तीक चिकित्सा शुक्रोदावर्तार्तमत्यंतरूपा। मत्र्य स्पर्शैर्हर्षयेत् कामिनी प्राक्॥ सर्वोदावर्तेषु यद्यच्चा योग्यं। तत्तत्कुर्यात्तत्र तत्रैषधिरा:॥ 75॥ भावार्थ : शुक्रोदावर्त रोग से पीडित मनुष्य को अधिक रूपवती स्त्री, अपने सुख स्पर्श आदि से संतोषित करे। इसी प्रकार सर्व प्रकार के उदावर्त रोगों में भी कुशल वैद्य जिसको जो अनुकूल हो वैसी क्रिया करें। अथ हिक्कारोगाधिकार: हिक्का निदान यदा तु पवनो मुहुर्मुहुरूपैति वक्त्रं भृशं। ह्यिहांत्रयकृदाननान्यधिकवेगत: पीडयन्॥ हिनस्ति यतएव गोघोषसहितस्तत: प्राणिनां। वदंति जिनवल्लभा विषमरूपहिक्कामयं॥ 76॥ भावार्थ : जब प्रकुपित वायु प्लीहा (तिल्ली) अंत्र (आंतडी) यकृत (जिगर) इन को अत्यधिक वेग से पीडित करता हुआ और हिग् हिग् शब्द करता हुआ, ऊपर (उदर से मुख की तरफ बार-बार आता है, इसे हिक्का (हिचकी) कहते हैं । यह रोग प्राणियों को दिव्य प्राण को नाश करता है। इसलिए इसका नाम हिक्काv है। ऐसा जिनेन्द्रदेव ने कहा है। हिक्का के पाँच भेद कफेन सहितोतिकोपवशतो महाप्राणइत्युदीरितमरूत्करोत्यखिलपंचहिक्कामयं॥ अथान्नजनितां तथात्र यमिकां पुन: क्षुद्रिकां। महाप्रलयनामिकामधिकभूरिगंभीरिकां॥ 77॥ भावार्थ : कफ से युक्त प्राण नामक महावायु कुपित होकर पाँच प्रकार के हिक्का रोग को उत्पन्न करता है। उनका नाम क्रम से अन्नजा, यमिका, क्षुद्रिका, महाप्रलया व गंभीरिका है। अन्नजयमिका हिक्का लक्षण सुतीव्रकटुभोजनैर्मरुदध: स्वयं पातित:। तदोधर्वमत उत्पतन् हृदयपार्श्वपीडावह: ॥ करोत्यधिकृतान्नजां विदितनामहिक्कां पुनश्चिरेण यमिकां च वेगयुगलै: शिर: कंपयन्॥ 78॥ 1. असून हिनस्तीति हिक्का।