Automatic reading that fixes the systematic errors of the legacy-font conversion. Some errors remain; quotations in records copy the raw text.
कल्याणकारके / पित्तरोगाधिकार:
143
पुनरागत जवर का दुष्टफल
दावानलो दहति काष्ठमिवातिशुष्कं। प्रत्यागतो जवरविमुक्तमिह जवरोःयं॥
तस्माज्जवरातुर इव जवरमुक्तगात्रा:। रक्षयो निजाचरणभोजनभेषजाद्यै:॥ 82॥
भावार्थ : जिस प्रकार अग्नि सूखी लकडी को शीघ्र जलाती है,उसी प्रकार जवरमुक्त को लैटा
हुआ जवर पीडा देता है, शरीर को नष्ट-भ्रष्ट करता है। इसलिए जवर, गमन के समय जिस प्रकार
उसकी रक्षा करते हैं, उसी प्रकार जवरमुक्त होने पर भी निजाचरण, भोजन, औषधियों द्वारा उसकी रक्षा
करनी चाहिए।
अथ अतिसाराधिकार:
अतिसारनिदान
पित्तं विदग्धमसृजा कफमारुतामयां। युक्तं मलाशयगतं शमितोदरागिAम्॥
क्षिप्रं मलं विसृजति द्रवतामुपेतम्। तं व्याधिमाहुरतिसारमिति प्रवीणा:॥83॥
भावार्थ : स्वकारण से दग्धपित्त, रक्त, कफ, वायु से मिलकर जब मलाशय में पहुँच जाता है
वहाँ उदराग्नि को मंद कर देता है। फिर उससे पतला दस्त होने लगता है, इसे महर्षि लोग अतिसार रोग
कहते हैं।
वाततिसार लक्षण
शूलान्वितो मलमपानरुजा प्रगाढं। यस्तोयफेनसहितं सरुजं सशद्वम्॥
रूक्षं सृजत्यतिमुहुर्मुहुरल्पमल्पम्। वातातिसार इति तं मुनयो वदंति॥84॥
भावार्थ : जिसमें अपानवायु के प्रकोप से, मल अत्यन्त गाढा, रूक्ष एवं फेन युक्त होता हुआ
बार बार थोडा -थोडा पीडा व शब्द के साथ-साथ उतरता है, रोगी शूलसंयुक्त होता है। उसको
महर्षिगण वातातिसार कहते है। तात्पर्य- यह कि ये सब लक्षण वातातिसार के हैं।
पित्तातिसार लक्षण
पीतं सरक्तमहिमं हरितं सदहि। मूच्र्छातृषाजवरविपाकमदैरुपेतम्॥
शीघ्रं सृजत्यतिविभिन्नपुरीषमच्छं। पित्तातिसार इति तं मुनयो वदंति॥85॥
भावार्थ : पीला हरावर्ण से युक्त, अधिक उष्ण, रक्तसहित स्वच्छ व पतला मल व शीघ्र उतरना,
रोगी मूर्छा, प्यास, जवर, अपचन, मद, इनसे युक्त होना, ये सब लक्षण पित्तातिसार के है, ऐसा आचार्य
प्रवर कहते हैं।
श्लेष्मातिसार
श्वेतं बलासबहुतो बहुलं सुशीतं। शीतार्दितातिगुरुशीतलगात्रायष्टि:॥
कृत्स्नं मलं सृजति मंदमनल्पमल्पं। श्लेष्मातिसार इति तं मुनयो वदंति॥86॥